Faworyzowanie dzieci – przyczyny, skutki i badania 

Faworyzowanie jednego dziecka przez rodziców to zjawisko, które – choć często nieuświadomione – może mieć długotrwałe konsekwencje dla całego systemu rodzinnego. Polega ono na tym, że rodzice okazują jednemu dziecku więcej uwagi, miłości, pochwał lub przywilejów niż pozostałym. Może przejawiać się w subtelnych zachowaniach, takich jak częstsze chwalenie, łagodniejsze karanie czy większe oczekiwania wobec „faworyta”. Zjawisko to występuje w różnych kulturach i środowiskach społecznych, niezależnie od statusu materialnego rodziny. 

Choć wielu rodziców uważa, że traktuje swoje dzieci w sposób sprawiedliwy, badania pokazują, że dzieci często postrzegają sytuację inaczej. Samo poczucie nierównego traktowania, a nie tylko jego rzeczywiste wystąpienie, może prowadzić do napięć między rodzeństwem i negatywnie wpływać na samoocenę oraz zdrowie psychiczne dzieci. 

Przyczyny faworyzowania 

Istnieje wiele mechanizmów, które mogą prowadzić do faworyzowania jednego dziecka: 

• Cecha dziecka – badania sugerują, że dzieci bardziej sumienne lub zgodne mają większe szanse na bycie faworytem. 
• Kolejność urodzenia – w niektórych rodzinach pierwsze lub najstarsze dziecko może być faworyzowane poprzez większą autonomię albo inne oczekiwania. 
• Płeć dziecka – pewne badania wskazują, że rodzice mogą nieświadomie faworyzować córki lub mieć inne oczekiwania względem chłopców. 
• Potrzeby lub sytuacja rodziny – np. gdy dziecko ma szczególne potrzeby, albo rodzinie przydarzają się trudności (zdrowotne, finansowe), może to powodować, że jeden z dzieci otrzymuje więcej uwagi lub wsparcia. 
• Postrzeganie rodzica – percepcje dzieci i rodzeństwa mają znaczenie; nawet jeśli faworyzowanie nie jest zamierzone, odczucie nierówności może prowadzić do skutków. 

Skutki faworyzowania 

• Faworyzowanie może wiązać się z różnymi konsekwencjami — zarówno dla dziecka, które uważa siebie za „faworyta”, jak i dla tego, które czuje się mniej faworyzowane. 
• Relacje rodzeństwa: Postrzeganie, że rodzic faworyzuje jedno dziecko, może zwiększać napięcie między rodzeństwem, konflikty i zmniejszać bliskość. Przykładowo, badanie wykazało, że percepcja faworyzowania przez ojca była silnym predyktorem napięć między dorosłymi rodzeństwem. 
• Samoocena i zdrowie psychiczne: Dzieci, które czują się mniej faworyzowane, mogą mieć obniżoną samoocenę, większą wrażliwość na odrzucenie lub większe ryzyko objawów depresyjnych. 
• Zachowania adaptacyjne i zaburzenia: U dzieci mogą pojawiać się trudności w relacjach, problemy behawioralne lub emocjonalne, szczególnie jeśli czują, że są traktowane jako „gorsze” lub „mniej ważne”. 
• Relacje w dorosłości: Efekty mogą być długofalowe — faworyzowanie może wpływać na relacje dorosłych dzieci z rodzicami i rodzeństwem, także na ich samopoczucie w późniejszym życiu. 
• Dziecko-faworyt może z kolei doświadczać ciśnienia związane z oczekiwaniami, przewidywaniami rodzica, lub być obiektem zazdrości rodzeństwa. 

Jednym z najbardziej znanych badań dotyczących tego zjawiska jest praca Suitor, Gilligan i Pillemera (2013) zatytułowana „Differential Effects of Perceptions of Mothers’ and Fathers’ Favoritism on Sibling Tension in Adulthood”opublikowana w czasopiśmie The Journals of Gerontology: Series B. 

Badacze przeanalizowali dane pochodzące od 341 dorosłych dzieci z 137 rodzin, które oceniały, w jakim stopniu ich matki i ojcowie faworyzowali poszczególne dzieci. Wyniki pokazały, że percepcja faworyzowania przez ojca miała silniejszy związek z napięciem między rodzeństwem niż faworyzowanie ze strony matki. Co więcej, efekt ten był wyraźniejszy wśród córek niż wśród synów. 

Badanie to podkreśla, że kluczowe znaczenie ma subiektywne postrzeganie zachowań rodziców, a niekoniecznie ich rzeczywiste działania. Nawet jeśli rodzice starają się być sprawiedliwi, dzieci mogą odbierać ich zachowanie w odmienny sposób. 

Wnioski i sugestie dla rodziców 

Zjawisko faworyzowania trudno całkowicie wyeliminować, ponieważ rodzice naturalnie tworzą różne więzi z każdym dzieckiem. Istotne jest jednak, aby dążyć do świadomego i sprawiedliwego traktowania wszystkich dzieci. 

• Uważność na emocje – Rodzice powinni obserwować, czy nie poświęcają jednej osobie zbyt wiele uwagi kosztem innych. Pomocne może być zadawanie sobie pytania: „Czy każde z moich dzieci czuje się równie ważne?”. 
• Otwartość na rozmowę – Warto tłumaczyć różnice w traktowaniu, jeśli wynikają one z obiektywnych powodów, np. choroby lub wieku. 
• Budowanie indywidualnych relacji – Każde dziecko potrzebuje indywidualnego kontaktu z rodzicem, niezależnie od jego osiągnięć czy temperamentu. 
• Unikanie porównań – Częste zestawianie dzieci ze sobą („Zobacz, twój brat potrafi…”) wzmacnia poczucie nierówności. 
• Wsparcie terapeutyczne – Jeśli faworyzowanie doprowadziło do trwałych konfliktów, warto skorzystać z pomocy psychologa rodzinnego lub terapeuty. 

Świadome rodzicielstwo polega na dostrzeganiu różnic między dziećmi, ale także na zapewnieniu im równego poczucia miłości i akceptacji. Faworyzowanie może być nieuniknione w pewnych momentach, jednak kluczowe jest, aby dzieci czuły się równie ważne i kochane. 

Bibliografia 

• Suitor, J. J., Gilligan, M., & Pillemer, K. (2013). “Differential Effects of Perceptions of Mothers’ and Fathers’ Favoritism on Sibling Tension in Adulthood”, The Journals of Gerontology: Series B. OUP Academic 

• Wang, Y. (2024). “The Effect of ‘Favoritism’ of Older Children on Parent-Child Relationships in Two-Child Families”, Education, Humanities and Social Sciences. Darcy & Roy Press