Empatia w wychowaniu, jak uczyć dziecko rozumienia siebie i innych?

„Powiedz koledze przepraszam.”
„Nie widzisz, że jest mu przykro?”
„Powinieneś wiedzieć, co czuje siostra.”

Wielu rodziców chce wychować dziecko na osobę empatyczną, wrażliwą i troskliwą wobec innych. Czasami jednak oczekujemy od dzieci umiejętności, które dopiero się rozwijają. Empatia nie jest cechą, z którą dziecko rodzi się w pełni ukształtowaną. To kompetencja, która dojrzewa przez wiele lat i potrzebuje odpowiednich doświadczeń, aby mogła się rozwijać.

Dobra wiadomość jest taka, że rodzice mają ogromny wpływ na kształtowanie empatii u swoich dzieci, przede wszystkim poprzez codzienne relacje.

Czym właściwie jest empatia?

Empatia to zdolność do rozpoznawania, rozumienia i uwzględniania emocji oraz perspektywy drugiego człowieka.

Nie oznacza ona zgadzania się ze wszystkim ani rezygnowania z własnych potrzeb. Oznacza umiejętność zauważenia:

• „Widzę, że ktoś coś przeżywa.”
• „Rozumiem, co może czuć.”
• „Moje zachowanie wpływa na innych ludzi.”

Empatia składa się z kilku elementów:

• rozpoznawania emocji,
• rozumienia perspektywy drugiej osoby,
• reagowania w sposób uwzględniający potrzeby innych.

To złożona umiejętność, która rozwija się stopniowo wraz z dojrzewaniem mózgu.

Czy dzieci rodzą się empatyczne?

Już niemowlęta reagują na emocje innych osób. Badania pokazują, że małe dzieci mogą płakać, słysząc płacz innego niemowlęcia, lub interesować się osobą, która wygląda na smutną.

Nie oznacza to jednak, że rozumieją emocje tak jak dorośli.

Małe dziecko jest przede wszystkim skupione na własnych potrzebach. To naturalny etap rozwoju. Dopiero z czasem zaczyna dostrzegać, że inni ludzie mają własne uczucia, potrzeby i doświadczenia.

Dlatego kilkuletnie dziecko może jednocześnie:

• przytulić płaczącego kolegę,
• a chwilę później zabrać mu zabawkę.

Nie jest to brak empatii, ale efekt niedojrzałości rozwojowej.

Empatii nie da się nauczyć poprzez moralizowanie

Rodzice często próbują rozwijać empatię poprzez pouczanie:

• „Jak byś się czuł na jego miejscu?”
• „Nie wolno tak robić.”
• „To było nieładne.”

Choć takie komunikaty mogą być pomocne, same w sobie rzadko wystarczają.

Dzieci uczą się empatii przede wszystkim poprzez doświadczenie bycia zrozumianym.

Jeżeli dziecko regularnie słyszy:

• „Widzę, że jesteś rozczarowany.”
• „To było dla Ciebie trudne.”
• „Rozumiem, dlaczego się zezłościłeś.”

uczy się rozpoznawania emocji, najpierw swoich, a później także cudzych.

Empatia zaczyna się od empatii wobec dziecka

To może brzmieć paradoksalnie, ale dzieci uczą się współczucia wobec innych wtedy, gdy same doświadczają współczucia.

Kiedy rodzic reaguje na emocje dziecka z ciekawością zamiast oceną, dziecko stopniowo rozwija zdolność do rozumienia emocji innych ludzi.

Przykład:

Dziecko przewraca się i zaczyna płakać.

Zamiast:
„Nic się nie stało, nie przesadzaj.”

możemy powiedzieć:
„Ups, to musiało zaboleć. Widzę, że się przestraszyłeś.”

Taka reakcja pomaga dziecku zrozumieć własne przeżycia i buduje fundament pod rozwój empatii.

Jak rozwijać empatię na co dzień?

1. Nazywaj emocje

Dzieci uczą się rozumieć świat emocji poprzez słowa.

Warto nazywać zarówno własne emocje, jak i emocje dziecka:

• „Jesteś rozczarowany.”
• „Cieszysz się z tego.”
• „Wygląda na to, że koleżance zrobiło się przykro.”

Im bogatszy język emocji, tym łatwiej dziecku rozpoznawać uczucia u siebie i innych.

2. Rozmawiaj o emocjach bohaterów książek i bajek

Czytanie i oglądanie historii to doskonała okazja do ćwiczenia empatii.

Można pytać:

• „Jak myślisz, co czuł ten bohater?”
• „Dlaczego tak się zachował?”
• „Co mogłoby mu pomóc?”

Takie rozmowy uczą przyjmowania perspektywy innych osób.

3. Pokazuj wpływ zachowań na innych

Zamiast mówić:

„Nie wolno popychać.”

warto dodać:

„Kiedy popychasz kolegę, może się przestraszyć albo zrobić sobie krzywdę.”

Dziecko zaczyna wtedy rozumieć konsekwencje swoich działań dla innych ludzi.

4. Bądź wzorem

Dzieci uczą się bardziej z obserwacji niż z wykładów.

Jeżeli widzą rodzica, który:

• okazuje szacunek innym,
• pomaga potrzebującym,
• przeprasza po błędzie,
• słucha drugiej osoby,

otrzymują najważniejszą lekcję empatii.

5. Zachęcaj do pomagania

Nie chodzi o wielkie akcje charytatywne.

Empatii uczą codzienne sytuacje:

• pomoc młodszemu rodzeństwu,
• zainteresowanie samopoczuciem babci,
• wspólna troska o zwierzę,
• pomoc koledze w zadaniu.

Takie doświadczenia pokazują dziecku, że może pozytywnie wpływać na innych.

Czego unikać?

Niektóre zachowania mogą utrudniać rozwój empatii.

Warto uważać na:

Zawstydzanie

„Jak możesz być taki egoistyczny?”

Dziecko skupia się wtedy na poczuciu winy, a nie na zrozumieniu sytuacji.

Zmuszanie do przeprosin

Przeprosiny wypowiedziane pod przymusem nie uczą empatii.

Znacznie ważniejsze jest zrozumienie:

„Zobacz, koleżanka płacze. Jak myślisz, co się stało?”

Bagatelizowanie emocji

Jeżeli dziecko słyszy, że jego emocje są nieważne, trudniej będzie mu dostrzegać emocje innych.

Czy empatii można nauczyć nastolatka?

Tak. Rozwój empatii trwa przez całe dzieciństwo i okres dojrzewania.

Nastolatki uczą się jej poprzez:

• rozmowy,
• relacje z rówieśnikami,
• obserwację dorosłych,
• wspólne analizowanie różnych sytuacji społecznych.

Nigdy nie jest za późno, aby wspierać ten proces.

Najważniejsze, co warto zapamiętać

Empatia nie rozwija się dzięki nakazom, zawstydzaniu czy moralizowaniu.

Rozwija się wtedy, gdy dziecko:

• doświadcza zrozumienia,
• uczy się rozpoznawać emocje,
• obserwuje empatycznych dorosłych,
• ma okazję dostrzegać perspektywę innych ludzi.

Jeśli chcemy wychować dziecko, które będzie rozumiało uczucia innych, warto zacząć od prostego pytania:

Czy moje dziecko czuje się rozumiane przez mnie?

Bo właśnie od tego najczęściej zaczyna się empatia.

---

Bibliografia

1. Hoffman M.L., Empathy and Moral Development: Implications for Caring and Justice, Cambridge University Press, 2000.
2. Siegel D.J., Bryson T.P., The Whole-Brain Child, Bantam Books, 2011.
3. Gottman J., Declaire J., Inteligencja emocjonalna dziecka, Media Rodzina, 2015.
4. Eisenberg N., Spinrad T.L., Emotion-related regulation and empathy, „Annual Review of Psychology”, 2014.
5. Decety J., Cowell J.M., The complex relation between morality and empathy, „Trends in Cognitive Sciences”, 2014.
6. Juul J., Twoje kompetentne dziecko, MiND, 2012.