Jak rozwijać u dziecka aktywne myślenie? Dlaczego to jedna z najważniejszych kompetencji przyszłości

„Dlaczego niebo jest niebieskie?”
„A co by było, gdyby ludzie mogli latać?”
„Skąd wiadomo, że to prawda?”

Dzieci od najmłodszych lat zadają setki pytań. Czasem potrafią zaskoczyć swoją ciekawością, innym razem zmęczyć niekończącą się serią „dlaczego?”. W codziennym pośpiechu łatwo odpowiedzieć krótko: „Bo tak jest” albo „Nie teraz”.

Tymczasem właśnie te pytania są początkiem jednej z najważniejszych kompetencji XXI wieku – aktywnego myślenia.

W świecie pełnym informacji, nowych technologii i nieustannych zmian dzieci potrzebują nie tylko wiedzy. Potrzebują umiejętności samodzielnego myślenia, zadawania pytań, analizowania i szukania rozwiązań.

Czym jest aktywne myślenie?

Aktywne myślenie to zdolność do:

• zadawania pytań,
• analizowania informacji,
• wyciągania wniosków,
• poszukiwania rozwiązań,
• samodzielnego dochodzenia do odpowiedzi.

Dziecko, które rozwija tę umiejętność, nie uczy się jedynie zapamiętywania faktów. Uczy się rozumienia świata.

Dlaczego aktywne myślenie jest tak ważne?

Jeszcze kilkanaście lat temu duży nacisk kładziono na zapamiętywanie informacji. Obecnie wiedza jest dostępna niemal natychmiast.

Dużo ważniejsze stają się pytania:

• Jak odróżnić prawdę od fałszu?
• Jak znaleźć rozwiązanie problemu?
• Jak wyciągnąć wnioski?
• Jak samodzielnie myśleć?

To właśnie te kompetencje będą wspierały dzieci w przyszłości, zarówno w nauce, jak i w życiu zawodowym.

Aktywne myślenie zaczyna się od ciekawości

Dzieci rodzą się ciekawe świata.

Pytania:

• „Dlaczego?”
• „Po co?”
• „Jak to działa?”

są naturalnym sposobem poznawania rzeczywistości.

Kiedy odpowiadamy:

• „Nie wiem, sprawdźmy.”
• „Jak myślisz?”
• „A ty co o tym sądzisz?”

pokazujemy dziecku, że warto szukać odpowiedzi.

Dlaczego dzieci czasem przestają pytać?

Zdarza się, że z wiekiem dzieci zadają mniej pytań.

Może się tak dziać, gdy:

• słyszą, że „zadają głupie pytania”,
• są ciągle poprawiane,
• otrzymują gotowe odpowiedzi,
• boją się popełniać błędy.

Aktywne myślenie potrzebuje bezpieczeństwa, dziecko musi mieć poczucie, że może pytać i eksperymentować.

Jak wspierać aktywne myślenie?

1. Zadawaj pytania zamiast podawać odpowiedzi

Zamiast:
„Tak się robi.”

można zapytać:

• „Jak myślisz, dlaczego tak się stało?”
• „Co moglibyśmy zrobić inaczej?”
• „Jakie widzisz rozwiązania?”

To zachęca dziecko do samodzielnego poszukiwania.

2. Pozwól na błędy

Błędy są częścią uczenia się.

Dziecko, które boi się pomyłki, częściej wybiera bezpieczne rozwiązania i rzadziej podejmuje próby.

Komunikaty takie jak:

• „Spróbujmy jeszcze raz.”
• „Czego możemy się z tego nauczyć?”

wspierają rozwój myślenia.

3. Rozmawiaj o codziennych sytuacjach

Codzienność daje wiele okazji do rozwijania refleksji:

• „Dlaczego rośliny potrzebują wody?”
• „Jak myślisz, dlaczego kolega był smutny?”
• „Co mogło się wydarzyć wcześniej?”

Nie potrzeba specjalnych ćwiczeń, wystarczą rozmowy.

4. Czytaj i dyskutuj

Podczas czytania książek można pytać:

• „Jak myślisz, co wydarzy się dalej?”
• „Dlaczego bohater tak postąpił?”
• „Co ty zrobiłbyś na jego miejscu?”

Takie rozmowy rozwijają nie tylko myślenie, ale także empatię.

5. Pozwól dziecku podejmować decyzje

Nawet małe dzieci mogą wybierać:

• ubranie,
• przekąskę,
• sposób spędzania czasu.

Podejmowanie decyzji uczy analizowania i przewidywania skutków.

Zabawa jako trening myślenia

Najważniejszym narzędziem rozwoju dziecka jest zabawa.

Szczególnie wspierają:

• gry planszowe,
• klocki konstrukcyjne,
• zagadki,
• eksperymenty,
• zabawy „co by było gdyby”.

W takich sytuacjach dziecko:

• planuje,
• przewiduje,
• rozwiązuje problemy.

Czy technologia przeszkadza?

Sama technologia nie jest problemem.

Problem pojawia się wtedy, gdy dziecko jest jedynie biernym odbiorcą treści.

Aktywne myślenie rozwijają:

• rozmowy o tym, co dziecko ogląda,
• wspólne projekty,
• tworzenie, a nie tylko konsumowanie treści.

Czego unikać?

• podawania wszystkich odpowiedzi,
• zawstydzania pytań,
• nadmiernego poprawiania,
• krytykowania błędów,
• oczekiwania jednej „właściwej” odpowiedzi.

Najważniejsze, co warto zapamiętać

Aktywne myślenie nie rozwija się dzięki zapamiętywaniu informacji.

Rozwija się wtedy, gdy dziecko:

• może pytać,
• eksperymentować,
• popełniać błędy,
• szukać własnych odpowiedzi.

Rodzic nie musi znać odpowiedzi na wszystkie pytania.

Czasem najważniejszym zdaniem, jakie może powiedzieć, jest:

„Nie wiem. Sprawdźmy to razem.”

Bo dzieci, które uczą się myśleć samodzielnie, zyskują coś więcej niż wiedzę, zyskują odwagę do poznawania świata.

---

Bibliografia

1. Vygotsky L.S., Mind in Society, Harvard University Press, 1978.
2. Piaget J., The Psychology of the Child, Basic Books, 1969.
3. Dweck C., Mindset: The New Psychology of Success, Random House, 2006.
4. Gopnik A., The Philosophical Baby, Farrar, Straus and Giroux, 2009.
5. Robinson K., Creative Schools, Viking, 2015.
6. Siegel D.J., Bryson T.P., The Whole-Brain Child, Bantam Books, 2011.