Czy dziecko rodzi się egoistą? Co psychologia mówi o dziecięcym „ja”?

„Moje dziecko myśli tylko o sobie.”
„Nie chce się dzielić.”
„Nigdy nie pyta, czego chcą inni.”
„Czy ono jest takie egoistyczne?”

Wielu rodziców przynajmniej raz zadało sobie podobne pytanie. Szczególnie gdy dziecko zabiera zabawkę koledze, nie chce się dzielić ulubionym batonikiem albo protestuje, gdy musi poczekać na swoją kolej.

Takie zachowania mogą budzić niepokój. Rodzice obawiają się, że wychowują osobę samolubną, która nie liczy się z innymi.

Tymczasem psychologia rozwojowa pokazuje, że większość zachowań określanych jako „egoistyczne” jest naturalnym etapem rozwoju dziecka. Co więcej są one potrzebne, aby w przyszłości mogła rozwinąć się prawdziwa empatia i troska o innych.

Czy dziecko naprawdę jest egoistą?

Najpierw warto zastanowić się, czym właściwie jest egoizm.

Egoizm zakłada świadome stawianie własnych potrzeb ponad potrzeby innych ludzi, mimo świadomości, że może ich to zranić lub skrzywdzić.

Aby zachowywać się egoistycznie, trzeba:

• rozumieć punkt widzenia innych osób,
• przewidywać skutki swoich działań,
• świadomie wybierać własną korzyść.

Małe dzieci nie posiadają jeszcze w pełni rozwiniętych tych umiejętności.

Dlatego większość zachowań, które wyglądają na egoizm, jest po prostu efektem naturalnej niedojrzałości rozwojowej.

Świat małego dziecka kręci się wokół niego

W pierwszych latach życia dziecko poznaje świat przede wszystkim przez własne doświadczenia.

Myśli:

• „Ja jestem głodny.”
• „Ja chcę tę zabawkę.”
• „Ja jestem zmęczony.”

Nie dlatego, że nie obchodzi go nikt poza nim samym.

Po prostu jego mózg dopiero uczy się dostrzegać perspektywę innych ludzi.

Dla kilkuletniego dziecka zrozumienie, że ktoś może myśleć, czuć lub wiedzieć coś innego niż ono samo, jest ogromnym wyzwaniem.

Rozwój empatii wymaga czasu

Empatia nie pojawia się nagle.

Rozwija się stopniowo przez całe dzieciństwo, a nawet okres dojrzewania.

Małe dziecko może:

• zauważyć, że ktoś płacze,
• podejść i przytulić,
• przynieść ulubioną zabawkę.

Ale jednocześnie może nie rozumieć, dlaczego kolega nie chce oddać mu samochodziku.

To nie jest sprzeczność.

To naturalny etap rozwoju.

Dlaczego dziecko nie chce się dzielić?

Jednym z najczęstszych powodów, dla których rodzice przypisują dzieciom egoizm, jest niechęć do dzielenia się.

Jednak dla małego dziecka własność ma ogromne znaczenie.

Kiedy słyszymy:

„To moje!”

często myślimy o samolubstwie.

Tymczasem dziecko uczy się czegoś bardzo ważnego – rozumienia granic i własności.

Aby nauczyć się dzielić, najpierw musi wiedzieć, co należy do niego.

Czy dzieci potrafią troszczyć się o innych?

Tak.

Badania pokazują, że nawet małe dzieci spontanicznie pomagają innym osobom.

Potrafią:

• podać upuszczony przedmiot,
• pocieszyć płaczącą osobę,
• pomóc w prostych czynnościach.

Oznacza to, że podstawy zachowań prospołecznych pojawiają się bardzo wcześnie.

Nie są jednak jeszcze stabilne i przewidywalne.

Dlatego dziecko może jednego dnia zachować się bardzo empatycznie, a następnego pokłócić się o zabawkę.

Dlaczego zawstydzanie nie pomaga?

Wielu dorosłych reaguje słowami:

• „Nie bądź egoistą.”
• „Pomyśl w końcu o innych.”
• „Jesteś samolubny.”

Takie komunikaty rzadko rozwijają empatię.

Zamiast tego mogą prowadzić do:

• poczucia winy,
• wstydu,
• obniżenia poczucia własnej wartości.

Dziecko nie uczy się wtedy rozumienia innych ludzi. Uczy się raczej, że jest „złe” lub „niewystarczające”.

Jak rozwijać troskę o innych?

1. Zacznij od empatii wobec dziecka

Dzieci najłatwiej uczą się empatii wtedy, gdy same jej doświadczają.

Kiedy rodzic mówi:

„Widzę, że jesteś rozczarowany.”
„To było dla Ciebie trudne.”

dziecko uczy się rozpoznawania emocji.

A osoba, która rozumie własne emocje, łatwiej dostrzega emocje innych.

2. Rozmawiaj o uczuciach

W codziennych sytuacjach można pytać:

• „Jak myślisz, co poczuł kolega?”
• „Jak mogła poczuć się siostra?”
• „Co mogłoby jej pomóc?”

Takie rozmowy rozwijają zdolność przyjmowania perspektywy innych ludzi.

3. Bądź przykładem

Dzieci obserwują rodziców każdego dnia.

Jeżeli widzą:

• życzliwość,
• troskę,
• pomoc innym,
• szacunek,

otrzymują najważniejszą lekcję empatii.

4. Doceniaj zachowania prospołeczne

Zamiast skupiać się wyłącznie na błędach, warto zauważać dobre momenty:

„Widzę, że pomogłeś siostrze.”
„To było bardzo życzliwe z Twojej strony.”

Takie komunikaty wzmacniają zachowania, które chcemy rozwijać.

Czy należy zmuszać dziecko do dzielenia się?

Coraz więcej specjalistów uważa, że zmuszanie do dzielenia się nie uczy hojności.

Prawdziwa gotowość do dzielenia pojawia się wtedy, gdy dziecko:

• czuje się bezpiecznie,
• ma poczucie sprawczości,
• rozwija empatię,
• doświadcza szacunku dla własnych granic.

Dziecko, które wie, że może decydować o swoich rzeczach, częściej dzieli się z własnej woli.

Kiedy zachowanie powinno niepokoić?

Większość zachowań określanych jako „egoistyczne” jest normalnym etapem rozwoju.

Warto jednak skonsultować się ze specjalistą, jeśli dziecko:

• stale przejawia agresję wobec innych,
• nie reaguje na cierpienie innych osób,
• ma poważne trudności w relacjach społecznych,
• nie rozwija umiejętności społecznych odpowiednio do wieku.

Takie sytuacje wymagają indywidualnej oceny.

Najważniejsze, co warto zapamiętać

Małe dziecko nie rodzi się egoistą.

Rodzi się z naturalnym skupieniem na sobie, które jest potrzebne do zdrowego rozwoju.

Empatia, współpraca, troska o innych i umiejętność dzielenia się rozwijają się stopniowo dzięki relacjom, doświadczeniom i wsparciu dorosłych.

Dlatego zamiast pytać:

„Dlaczego moje dziecko jest takie egoistyczne?”

warto czasem zapytać:

„Jak mogę pomóc mu stopniowo dostrzegać świat innych ludzi?”

Bo empatia nie wyrasta z zawstydzania i przymusu. Wyrasta z doświadczenia bycia rozumianym, szanowanym i kochanym.

---

Bibliografia

1. Tomasello M., A Natural History of Human Morality, Harvard University Press, 2016.
2. Hoffman M.L., Empathy and Moral Development: Implications for Caring and Justice, Cambridge University Press, 2000.
3. Brownell C.A., Early Development of Prosocial Behavior, „Child Development Perspectives”, 2013.
4. Berk L.E., Development Through the Lifespan, Pearson, 2022.
5. Siegel D.J., Bryson T.P., The Whole-Brain Child, Bantam Books, 2011.
6. Juul J., Twoje kompetentne dziecko, MiND, 2012.